alles over stofwisselingsziekten

Wisselstof

Editie 1

Januari 2019

Vaste rubrieken

  • Voornemens

    Hanka

    <p><strong>Hanka Dekker is oprichter en directeur van VKS. Zij heeft een volwassen zoon, Rick, met een stofwisselingsziekte. Hanka schrij...
    • Column
    meer over Voornemens
  • Toekomst

    Inez

    <p><strong>Inez is moeder van vijf jongens. Ruben overleed onverwachts op tweejarige leeftijd aan een mitochondriële aandoening. Ook Max ...
    • Column
    meer over Toekomst
  • 'Mijn verdriet mag bestaan'

    <p><strong>Leven met een stofwisselingsziekte kan, naast alle zorg(en) en verdriet, ook mooie dingen brengen. Deze keer Annet. Haar zoon ...
    • Parels
    meer over 'Mijn verdriet mag bestaan'
  • Onmisbare ouders

    Petra

    <p><strong>Petra is een creatieve duizendpoot en woont samen met haar dochter en vriend. Petra heeft een glycogeenstapelingsziekte (GSD 1...
    • Column
    meer over Onmisbare ouders
  • Kinderlijke onschuld

    <p><strong>Hoe is het om een broer of zus te hebben met een stofwisselingsziekte? En hoe is het om een brusje te zijn? Deze keer Sifra (2...
    • Brusje
    meer over Kinderlijke onschuld
  • Kritisch op farmaceutische industrie

    Lilianne Ploumen, Kamerlid PvdA

    <p><strong>Lilianne Ploumen, voormalig minister van Ontwikkelingssamenwerking, zit tegenwoordig voor de PvdA in de Tweede Kamer. Hier voe...
    • Vraag Aan Den Haag
    meer over Kritisch op farmaceutische industrie
  • Nieuws uit de wetenschap

    <p><strong>Een samenvatting van wat er de afgelopen weken aan (wetenschaps)nieuws uit de wereld van stofwisselingsziekten is gekomen. Hee...
    • Wetenschap
    meer over Nieuws uit de wetenschap
  • VKS-weetjes

    <p><strong>Op deze pagina laten we u zien waar VKS en vrijwilligers zich voor inzetten en welke bijeenkomsten er op de agenda staan. Wilt...
    • Werk in Uitvoering
    meer over VKS-weetjes
  • Digitalisering

    Fabian

    <p>Fabian Peeks is arts in spé en onderzoeker in het UMC Groningen. Hij doet hier onder meer onderzoek naar levergebonden glycogeenstapel...
    • Column
    meer over Digitalisering

In deze editie

  • Vancouver naar Amsterdam

    Kinderarts Clara van Karnebeek

    <p><strong>Kinderarts en geneticus metabole ziekten dr. Clara van Karnebeek (46) heeft een groot deel van haar werkende leven in het Cana...
    • Interview
    meer over Vancouver naar Amsterdam
  • Hij zou een beetje onhandig zijn

    Diganose: LBSL

    <p><strong>“Je blijft met 99,9 procent zekerheid mobiel!” Voor Erik (35) was dit het beste nieuws dat hij in de afgelopen jaren gehoord h...
    • Ervaringsverhaal
    meer over Hij zou een beetje onhandig zijn
  • Van hielprikscreening tot ketonendrank

    Ruim 10 jaar onderzoek naar vetzuuroxidatiestoornissen onder de loep

    <p><strong>Op 29 november&nbsp;2018 verdedigde arts-onderzoeker Jeannette Bleeker haar proefschrift getiteld ‘Long-chain fatty acid oxida...
    meer over Van hielprikscreening tot ketonendrank
  • Met MCADD in Amerika

    New York New York

    <p><strong>Hoe is het om met een stofwisselingsziekte in het buitenland te wonen? VKS heeft leden over de hele wereld wonen. Deze keer Ch...
    • Ervaringsverhaal
    meer over Met MCADD in Amerika
  • Ziekten onder de leden

    <p><strong>Welke erfelijke stofwisselingsziekten heeft VKS onder de leden? En welke ziekte-informatie is bijgewerkt. U vindt het hier!</s...
    meer over Ziekten onder de leden

Ruim 10 jaar onderzoek naar vetzuuroxidatiestoornissen onder de loep

Van hielprikscreening tot ketonendrank

Op 29 november 2018 verdedigde arts-onderzoeker Jeannette Bleeker haar proefschrift getiteld ‘Long-chain fatty acid oxidation disorders: changing perspectives’. Hierin beschrijft zij onder andere hoe de toevoeging van VLCADD aan de hielprikscreening ruim tien jaar geleden het toekomstperspectief van patiënten heeft veranderd, maar was het promotieonderzoek ook gericht op het verbeteren van de huidige behandelmogelijkheden, door dieetrichtlijnen te verbeteren en een ketonensportdrank als mogelijk toekomstige behandeling te testen. In dit artikel worden de belangrijkste bevindingen uit het proefschrift door Jeannette Bleeker op een rij gezet.  

Vetzuuroxodatie

Het menselijk lichaam is opgebouwd uit miljarden cellen die allemaal energie nodig hebben om hun specifieke taak uit te kunnen voeren. Die energie halen cellen uit voeding en ongeveer een derde van de energie die wij dagelijks eten wordt gehaald uit vetten. Er zijn vetten in verschillende soorten en maten, maar het grootste deel van de vetten uit onze voeding bestaat uit lange-keten vetzuren, zo aangeduid vanwege de lengte van het vetzuurmolecuul. Om deze vetzuren te kunnen verbranden hebben cellen lange-ketenvetzuuroxidatie-enzymen. We spreken van een lange-keten vetzuuroxidatiestoornis als één van deze enzymen onvoldoende werkt. 

Onderzoek voor het proefschrift

Momenteel zijn bij mensen zes verschillende lange-keten vetzuuroxidatiestoornissen bekend:

  • Long-chain 3-hydroxyacyl-CoA dehydrogenase deficiëntie (LCHADD) / Mitochondrial trifunctional protein deficiëntie (MTPD)
  • Very-long-chain acyl-CoA dehydrogenase deficiëntie (VLCADD)
  • Carnitine palmitoyltransferase 1 (CPT1) deficiëntie
  • Carnitine palmitoyltransferase 2 (CPT2) deficiëntie
  • Carnitine acylcarnitine translocase (CACT) deficiëntie
  • Organic cation transporter 2 (OCTN2) deficiëntie.

De meest voorkomende symptomen zijn lage bloedsuikers, verdikking van de hartspier, hartritmestoornissen en spierklachten. Patiënten met LCHADD/ MTPD kunnen daarnaast ook last hebben van gevoelsstoornissen en slechtziendheid. Er zijn twee belangrijke aspecten die invloed hebben op het optreden van symptomen . Ten eerste, de hoeveelheid werkzame lange-ketenvetzuuroxidatie; daarmee wordt de ernst van de ziekte aangegeven, bij milde patiënten is er nog deels vetverbranding mogelijk, bij ernstige patiënten niet. Ten tweede, omgevingsfactoren die ervoor zorgen dat het lichaam afhankelijk wordt van vetzuurverbranding, zoals infecties of vasten. Het is dan ook kenmerkend voor deze ziekten dat patiënten geen of weinig klachten hebben als ze regelmatig eten en geen andere ziekten onder de leden hebben, maar dat ze ‘ontregelen’ door bijvoorbeeld griep of intensief bewegen.

Neonatale hielprikscreening

Hoewel lange-keten vetzuuroxidatiestoornissen niet kunnen worden genezen, kunnen patiënten wel (dieet)maatregelen nemen. Omdat het belangrijk is om deze maatregelen te nemen voordat er potentieel levensbedreigende symptomen ontstaan, werden VLCADD en LCHADD/ MTPD in 2007 aan het Nederlandse neonatale hielprikscreeningsprogramma toegevoegd. In dit proefschrift is specifiek gekeken naar het effect van de hielprikscreening op het opsporen van VLCADD. De meerderheid van de kinderen met VLCADD die via de hielprikscreening werden opgespoord zijn tot nu toe klachtenvrij. Dit kan wijzen op twee oorzaken: 1) maatregelen die werden genomen om de metabole ontregeling en symptomen te voorkomen zijn succesvol; of 2) de neonatale hielprikscreening spoort veel kinderen met milde VLCADD op die nog zoveel werkzame lange-ketenvetzuuroxidatie hebben dat zij misschien wel nooit symptomen zullen krijgen. 

Het blijkt een combinatie van beide hypothesen te zijn. Voor de hielprikscreening kregen milde patiënten namelijk nog lage bloedsuikers, maar sinds de hielprikscreening en daardoor vroege behandeling komen die niet meer voor in deze groep. Helaas blijkt dat ernstige patiënten, degenen zonder restcapaciteit, nog steeds klachten ontwikkelen, ongeacht streng gereguleerde omgeving en snelle behandeling. Ook worden spierklachten ook minder waargenomen onder patiënten opgespoord via de hielprikscreening, maar dit zou ook een onderschatting kunnen zijn, omdat de meeste patiënten pas spierklachten krijgen rond de pubertijd en de hielprikscreening te kort bestaat om dat nu al te kunnen vergelijken. Het is daarom nog te vroeg om conclusies te trekken over het totale effect van de hielprikscreening voor VLCADD.

Jeannette verdedigt haar proefschrift

Cardiologische evaluatie

Omdat het hart vetten als voornaamste energiebron gebruikt, is het niet verwonderlijk dat patiënten met lange-keten vetzuuroxidatiestoornissen hartklachten kunnen krijgen. Het is echter onduidelijk hoe vaak hartklachten voorkomen onder VLCADD-patiënten, opgespoord via de hielprikscreening. Daarom werden 26 ‘hielprik’ VLCADD-patiënten cardiologisch ‘gescreend’ met behulp van hartecho’s en ECG’s (hartfilmpjes) tijdens controle-afspraken. Er werden weinig afwijkingen gevonden, maar de patiënten bij wie wel afwijkingen werden gevonden hadden nauwelijks restcapaciteit van de lange-ketenvetzuuroxidatie. Het relatief lage aantal gevonden hartafwijkingen kan deels worden verklaard doordat ook relatief weinig patiënten zonder restcapaciteit worden opgespoord door de neonatale hielprikscreening. 

‘Er is een dieetrichtlijn voorgesteld die onderscheid maakt tussen milde en ernstige patiënten’

Dieet

De dieetbehandeling van patiënten met een lange-keten vetzuuroxidatiestoornis bestaat van oudsher uit beperking van lange-keten vet, aanvulling van middellange-keten vet en voorkomen van vasten. Lange-keten vetten zitten in alle vetten in onze voeding, daarom is een vetbeperkt dieet ook een lange-keten vetbeperkt dieet. Middellange-keten vet zit alleen in speciale dieetboter en –olie. Daarnaast krijgen veel patiënten essentiële vetzuren voorgeschreven, omdat door de dieetbeperking hierin tekorten kunnen ontstaan. Deze essentiële vetzuren worden vaak als speciale poeders ingenomen. In het proefschrift werd door middel van bloedonderzoek aangetoond dat onder VLCADD-patiënten inderdaad tekorten van bepaalde essentiële vetzuren ontstaan, zelfs als er extra essentiële vetzuren werden voorgeschreven.

Omdat een vetbeperkt dieet dus bepaalde risico’s met zich mee kan brengen en er grote variatie in ernst van lange-keten vetzuuroxidatie bestaat, is er discussie over de noodzaak van beperking van lange-keten vet bij alle patiënten. Daarom is de relatie tussen verschillende dieetmaatregelen, restcapaciteit van lange-keten vetzuuroxidatie en ernst van symptomen onderzocht onder VLCADD-patiënten geboren vóór 2007. Een streng dieet blijkt symptomen niet te kunnen voorkomen onder ernstige patiënten. Daarentegen was de ernst van de klachten in de groep met milde patiënten niet gerelateerd aan de hoeveelheid vet in het dieet. Het lijkt er dan ook op dat de hoeveelheid lange-keten vet minder schadelijk is dan de vastenduur en vetbeperking onder milde patiënten niet altijd noodzakelijk is. Naar aanleiding van deze bevindingen is een dieetrichtlijn voorgesteld die onderscheid maakt tussen milde en ernstige patiënten. 

Ketonesters als alternatieve energiebron

Met de bedoeling een nieuwe behandeling te vinden die ook (spier)klachten voorkomt onder ernstige patiënten werd getest of een sportdrank op basis van ketonesters de energiebalans in skeletspier van VLCADD-patiënten kan verbeteren. Een eenmalige dosis van deze ketonesterdrank voorafgaand aan een fietsinspanningstest zorgde voor toename van ketonlichamen en afname van ziektemarkers in het bloed van VLCADD-patiënten. De patiënten fietsten ook in een MRI-scanner, waardoor kon worden aangetoond dat de energiebalans in beenspieren verbeterde na inname van de ketonester drank vergeleken met een drank die alleen koolhydraten bevatte. Deze resultaten leggen de wetenschappelijke basis voor toekomstige studies waarin onderzocht moet worden of deze drank ook daadwerkelijk klachten voorkomt. Ook kan deze drank in theorie verlichting bieden voor patiënten met andere energiestofwisselingsziekten dan alleen VLCADD.

Hoewel de hielprikscreening dus zorgt voor minder lage bloedsuikers bij een deel van de VLCADD-patiënten, is er ook een deel van de patiënten die ondanks het vroeg starten van een dieet nog steeds klachten krijgen. Voor die patiënten zou de geteste ketonesterdrank mogelijk verlichting kunnen bieden. Maar voor het zover is, moet deze eerst nog verder worden onderzocht.

Gepromoveerd!