alles over stofwisselingsziekten

Wisselstof

Editie 4

September 2019

Vaste rubrieken

  • Verandering

    Hanka

    <p>Hanka Dekker is oprichter en directeur van VKS. Zij heeft een volwassen zoon, Rick, met een stofwisselingsziekte. Hanka schrijft over ...
    • Column
    meer over Verandering
  • Samen beslissen wordt het nieuwe normaal

    Interview: Minister Bruno Bruins

    <p><strong>Sinds het aantreden van Bruno Bruins als minister van Volksgezondheid, stond hij bij VKS hoog op het wensenlijstje voor een in...
    • Vraag Aan Den Haag
    meer over Samen beslissen wordt het nieuwe normaal
  • Partner Met...

    <p><strong>Cupido is onvoorspelbaar en schiet zijn pijlen waar hij wil. Zo ontstaan er ook liefdes waar één van de partners een stofwisse...
    • Artikel
    meer over Partner Met...
  • Het zwaard van Damocles

    Inez

    <p><strong>Inez is moeder van vijf jongens. Ruben overleed onverwachts op tweejarige leeftijd aan een mitochondriële aandoening. Ook Max ...
    • Column
    meer over Het zwaard van Damocles
  • Sterke band

    <p><strong>Hoe is het om een broer of zus te hebben met een stofwisselingsziekte? En hoe is het om een brusje te zijn? Deze keer Vera (20...
    • Brusje
    meer over Sterke band
  • VKS-weetjes

    <p><strong>Op deze pagina laten we u zien waar VKS en vrijwilligers zich voor inzetten. Wilt u iets delen of wilt u reageren? Mail dan na...
    • Werk in Uitvoering
    meer over VKS-weetjes
  • Nieuws uit de wetenschap

    <p><strong>Een samenvatting van wat er de afgelopen weken aan (wetenschaps)nieuws uit de wereld van stofwisselingsziekten is gekomen. Hee...
    • Wetenschap
    meer over Nieuws uit de wetenschap
  • Kwaliteit van leven

    Petra

    <p><strong>Petra is een creatieve duizendpoot. Ze heeft een studerende dochter en woont samen met haar vriend. Petra heeft een glycogeens...
    • Column
    meer over Kwaliteit van leven
  • Patiëntenparticipatie

    Fabian

    <p>Fabian Peeks is arts in spé en onderzoeker in het UMC Groningen. Hij doet met name onderzoek naar levergebonden glycogeenstapelingszie...
    • Column
    meer over Patiëntenparticipatie

In deze editie

  • Terugblik Stofwisseltour

    Drie dagen fietsen voor stofwisselingsziekten

    <p>De Stofwisseltour van Stofwisselkracht zit er weer op. Van 21 juni tot en met 23 juni fietsten 23 teams mee om geld in te zamelen voor...
    meer over Terugblik Stofwisseltour
  • 'Senn was zo'n lieve jongen'

    Diagnose: Ziekte van Menkes

    <p><strong>Dit is het dappere verhaal van Jennifer. Het is nog maar enkele maanden geleden dat haar zoon Senn overleed aan gevolgen van d...
    • Ervaringsverhaal
    meer over 'Senn was zo'n lieve jongen'
  • Zoveel mogelijk een normaal gezin

    Diagnose: Sjögren Larsson syndroom

    <p><strong>Mariëlle en haar man Aalt hadden tot twee jaar geleden weinig om zich zorgen over te maken. Ze hadden hun droomhuis gebouwd en...
    • Ervaringsverhaal
    meer over Zoveel mogelijk een normaal gezin
  • Sherlock Holmes van stofwisselingsziekten

    Interview: Onderzoeker Dirk Lefeber

    <p><strong>Wat veel metabole onderzoekers en artsen gemeen hebben: ze gaan als een detective te werk in hun zoektocht naar een ziekte. De...
    • Interview
    meer over Sherlock Holmes van stofwisselingsziekten
  • Ziekten onder de leden

    <p>Welke erfelijke stofwisselingsziekten heeft VKS onder de leden? En welke ziekte-informatie is bijgewerkt. U vindt het hier!</p>
    meer over Ziekten onder de leden
  • Advertorial Mediq Tefa

    <p><em>Advertorial -</em> <strong>Mediq Tefa maken het u graag gemakkelijk. Onze dienstverlening is persoonlijk, snel en precies zoals u ...
    meer over Advertorial Mediq Tefa
  • Advertorial Sorgente

    <p><em>Advertorial -</em> <strong>Sorgente begrijpt dat een stofwisselingsziekte vraagt om extra aandacht. Wij hebben een team van medewe...
    meer over Advertorial Sorgente
  • 'Het is een verwoestende ziekte'

    Diagnose: Aicardi Goutieres Syndroom type 7

    <p><strong>Al haar hele leven kan Judith (36) niet lopen, heeft ze spasmen, praat ze nauwelijks en heeft ze het verstandelijke vermogen v...
    • Ervaringsverhaal
    meer over 'Het is een verwoestende ziekte'

Interview: Onderzoeker Dirk Lefeber

Sherlock Holmes van stofwisselingsziekten

Wat veel metabole onderzoekers en artsen gemeen hebben: ze gaan als een detective te werk in hun zoektocht naar een ziekte. De ultieme Sherlock Holmes binnen de wereld van de stofwisselingsziekten is misschien wel Dirk Lefeber. Als leider van het Nijmeegse expertisecentrum voor erfelijke glycosyleringsziekten, heeft hij meer dan tien nieuwe stofwisselingsziekten ontdekt. Veel van die glycosyleringsdefecten kennen wij met het achtervoegsel CDG (Congenitale Defecten in de Glycosylering). Onlangs is Lefeber benoemd tot hoogleraar Glycosyleringsziekten aan de Radboud Universiteit. Lefeber: ‘Het helpt om glycosylering en stofwisselingsziekten beter op de kaart te zetten.’ - Door Sven Stijnman

Het kantoor van professor Dirk Lefeber is te vinden tussen de laboratoria in het RadboudUMC. Overigens, Lefeber maakt zelf geen gebruik meer van het lab: ‘Al vijftien jaar raak ik geen pipet meer aan. Dat is op een gegeven moment een bewuste keuze geweest. Of ik ging door in het lab, of ik ging subsidies aanvragen. Ik koos voor het laatste en zo is het gelukt om een onderzoeksgroep op te bouwen om aan de vele vragen te werken die er lagen.’ 

Wat doe je dan precies?

‘Ik ben de projectbedenker van elk onderzoek. Van eerste idee tot het uitwerken ervan. Welke mensen heb je nodig, met wie kunnen we eventueel samenwerken, wat is er al gedaan, wat staat er al in de literatuur. Het is met name belangrijk om kritisch te zijn op welk onderzoek leidt tot vernieuwende wetenschappelijke inzichten en tegelijkertijd iets zal verbeteren aan de zorg van patiënten.’

Eigenlijk geef je richting, je bent de aanjager. En een soort ambassadeur van jullie onderzoek?

‘Ja, klopt. Als een onderzoek gepubliceerd is mag ik daar weer op een congres over vertellen. Al die kennis en publiciteit gebruik ik om nieuwe subsidies aan te vragen, om zo weer een stap verder komen.’

Dirk Lefeber tijdens zijn oratie

Je bent nu hoogleraar. In je oratie bedank je je familie: je vrouw Joyce en jouw vijf kinderen…

‘Mijn lieve gezin. Ik zeg altijd dat ik een full house thuis heb: de drie oudste zijn jongens en de twee jongste meisjes. Heel leuk. Voor academische mensen heb ik op relatief vroege leeftijd kinderen gekregen. Waar je ziet dat collega’s eerst een wetenschappelijke carrière doorworstelen en dan met 35, 40 jaar hun kinderwens vervullen was ik 28 jaar toen ik de oudste kreeg.’ 

En met 44 jaar ook een jonkie om hoogleraar te zijn…

‘Een mooie leeftijd zou ik zeggen. De titel zegt mij niet zoveel, maar het kwam op mijn pad. Nu merk ik wel dat het handig is en dat het deuren opent. Het helpt om stofwisselingsziekten beter op de kaart te zetten, bij collega’s, maar ook in de media en bij subsidieverstrekkers.’

'Ik wil vernieuwend onderzoek doen én betekenisvol onderzoek'
~ Dirk Lefeber

Wat wil je als professor bereiken?

‘Eigenlijk wat ik altijd nastreef: ik wil vernieuwend onderzoek doen én betekenisvol onderzoek. Dat zijn echt de twee dingen waar ik voor sta. Met betrekking tot glycosylering gaat het dan over het begrijpen van het proces en ervoor te zorgen dat glycosylering als ziekteconcept een vast onderdeel wordt van de patiëntenzorg.’

Naast hoogleraar leid je ook het Expertisecentrum voor erfelijke glycosyleringsziekten. Hoe ben je in de stofwisselingsziekten beland?

‘Ik ging een promotieonderzoek doen. Dat ging over glycosylering. Ik moest vaccins maken en dat toepassen. Toen kwam ik in aanraking met een patiëntje met een erfelijke ziekte in de glycosylering. Dat je opeens klinische symptomen had, waarvan de oorzaak lag in de glycosylering, dat vond ik superspannend.’

Hoe zou je glycosylering willen vertalen?

‘Dat is moeilijk. Dan gebruik je woorden als suikerantennes en suikerstruiken. Dat vinden mijn wetenschappelijke collega’s heel lelijk. Maar het gaat om het aanhechten van suikers aan eiwitten. Het aan elkaar hechten van suikers tot lange ketens noem je dan glycanen en het proces daarvan glycosylering.’

'Ik kan maar moeilijk accepteren dat we iets nog niet begrijpen'
~ Dirk Lefeber

Uiteindelijk ben je in Nijmegen terechtgekomen…

‘Ik heb een grote nieuwsgierigheid naar het onbekende. Los graag raadsels en puzzels op. Niet dat ik thuis veel puzzel, maar ik wil altijd weten hoe iets kan. Ik kan maar moeilijk accepteren dat we iets nog niet begrijpen of niet op kunnen lossen. Bijvoorbeeld, hoe kan het dat twee stofwisselingsziekten in dezelfde route zich op verschillende manieren uiten: bij de ene patiënt een spierziekte en bij de andere patiënt een neurologisch probleem? Vanuit de basaal wetenschappelijke kennis denken we dat er één route is, maar dat klopt dus niet. Er moeten nog meer routes of mechanismen zijn die we niet begrijpen. Dat uitzoeken vind ik fascinerend en ik kreeg de kans om dat in Nijmegen te doen.’

We kunnen jou wel de Sherlock Holmes van de stofwisselingsziekten noemen. Hoeveel nieuwe ziekten zijn er onder jouw leiding ontdekt?

‘Het zijn zeldzame ziekten. We komen uit een tijd dat als iemand een nieuwe ziekte had gevonden, diegene dat helemaal voor zichzelf hield. Daar zijn we langzamerhand van af aan het gaan door de grootschalige toepassing van genetische technieken. Nu werk je als onderzoeksgroep samen met andere artsen en wetenschappers in de hele wereld, zodat je in één keer veel meer informatie met elkaar kunt delen en een sterk wetenschappelijk verhaal neer kan zetten. In samenwerkingsverband hebben wij op die manier een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het opsporen van bijna 20 nieuwe ziekten. We hebben daarvan zeker tien ziekten gevonden waarbij mijn onderzoeksgroep leidend was.’

Dat klinkt als veel…

‘Dat is moeilijk in te schatten, maar ik denk het wel. Met een verbeterde CDG-screening kunnen we nu 45 CDG varianten bij mensen vinden. Daar hebben wij een belangrijke bijdrage aan geleverd.’ 

De CDG’s, dat zijn de bekendste erfelijke glycosyleringsziekten…

‘Ja, de naamgeving is soms lastig omdat er een CDG-screening is voor een deel van de glycosyleringsziekten. We zitten nu op zo’n 130 genetische defecten die iets met glycoylering van doen hebben, maar die niet allemaal met de CDG screening te vangen zijn. We moeten daar dus nog andere slimme testen voor bedenken.’

'Stap voor stap komen we dichterbij de oplossing'
~ Dirk Lefeber

Gaan er nog meer CDG’s komen?

‘Jazeker. We hebben nog een aantal patiënten waar we nog niet weten waar de fout zit, maar waar glycosylering wel een rol speelt. Zo’n vijf procent van ons erfelijk materiaal is nodig voor een goede glycosylering. Stap voor stap komen we dichterbij de oplossing.’

In je oratie noem je de verwachting dat voor sommige erfelijke ziekten die jij onderzoekt ook een behandeling komt…

‘Voor defecten in de suikerstofwisseling is dat wel reëel denk ik. Dat gaat toch al gauw over meer dan vijf ziekten. Helaas is het voor andere CDG’s op dit moment nog lastiger om een slimme therapie te bedenken. Toch zijn er voor allerlei erfelijke ziekten veel ontwikkelingen gaande voor nieuwe vormen van therapie. Ik zou graag zien dat dit wereldwijd ook voor CDG meer opgepakt gaat worden.

Kan je ook zeggen welke type CDG’s volgens jou straks behandelbaar zijn?

‘Dat is lastig, maar zal met name de CDG’s in de suikerstofwisseling betreffen. Welke precies durf ik niet te zeggen. We moeten nog veel uitzoeken en komen steeds verrassingen tegen omdat we de biologie toch minder goed kennen dan we dachten.’

'Nu kijken we of we PGM1 ook in de hielprik eruit kunnen halen'
~ Dirk Lefeber

Behalve over PGM1, dat is één van die CDG’s, daar kan je wel iets over vertellen?

‘PGM1 is al een ziekte die we met galactose behandelen. Dus we hebben een vorm van behandeling. PGM1 kunnen we ook sneller diagnosticeren, het is één van die veertig CDG’s, en nu kijken we of we PGM1 ook in de hielprik eruit kunnen halen. Hier zijn we heel concreet mee bezig met een onderzoekssamenwerking in Zwitserland.’

Wat verwacht je van de toekomst?

‘Ook voor stofwisselingsziekten zie ik een toekomst voor “personalised medicine”. Dus medicijnen of behandelingen afgesteld op één patiënt. Want iedere patiënt, zelfs met een zelfde metabole ziekte, kan weer anders reageren en heeft een andere behandeling of dosis nodig. In het laboratorium zijn we al begonnen met proefbehandelingen van bloedcellen, waarmee we testen of patiënten te behandelen zijn met bepaalde stoffen.’

Maar deze vooruitgang kan niet alleen in Nijmegen plaatsvinden, toch?

‘Klopt, patiëntengroepen moet je bij elkaar brengen. Niet alleen in Nederland, maar ook internationaal. Het UMD (United for Metabolic Diseases) is een mooi voorbeeld. Iedereen realiseert zich dat we het samen moeten doen. Van kliniek tot lab, samen met VKS als patiëntvertegenwoordiger. Voor de toekomst hoop ik dat we de samenwerking nog een flink aantal stappen verder kunnen brengen en samen therapieën kunnen ontwikkelen. Want dat is het belangrijkste om te doen, daar heeft de patiënt het meeste aan.’

Over vooruitgang gesproken. In mijn voorbereiding voor dit interview kwam ik nog een Dirk Lefeber tegen…

‘Ja, Dirk Lefeber de robotman!’ Lefeber barst in lachen uit. ‘Hij is een Vlaamse professor en gespecialiseerd in exoskeletten. Maar ik heb hem nog nooit ontmoet.’

Exoskeletten zijn misschien wel een enorme hulp voor mensen met weinig energie. Wat dat betreft zou je eens moeten praten…

‘Zo gek is dat inderdaad nog niet. Nu ligt meer de focus op metabolisme en hoe cellen in elkaar steken. We zijn veel minder op zoek naar mogelijkheden waarmee je patiënten in het dagelijkse leven kan ondersteunen. Ik ben altijd op zoek naar kennis en expertise die buiten mijn gebied gaat, anders blijf je in de cirkel van diëten en metabolieten zitten. Dus misschien moet er maar eens een artikel komen van Lefeber & Lefeber. Dat zou ultiem zijn. Hier moet ik even over nadenken.’

Dirk Lefeber, zijn oratie: 'Zoete praatjes?'

Tot slot, jouw oratie had als titel “Zoete Praatjes?” Als begeleidende foto was er een megasnoepwinkel te zien. Je werkende leven draait om suikers, ben je zelf een zoetekauw?

‘Ja, best wel. Snoep of chocolade. Mensen in mijn groep zeggen weleens: “Als je iets bij Lefeber gedaan wilt krijgen, moet je eerst een stuk chocola neerleggen. Dan valt er te praten.” Al wil ik nu niet suggereren dat ik om te kopen ben.’

Lees ook "Zoete Praatjes?", de oratie van professor Dirk Lefeber.

Voor de liefhebber, een filmpje over het glycosyleringsproces